مهریه یکی از مهم‌ترین حقوق مالی زنان در زندگی مشترک است که به محض جاری شدن عقد، مالکیت آن به زن تعلق می‌گیرد. با این حال، زمانی که مهریه به‌صورت وجه نقد در عقدنامه تعیین شده باشد، گذشت زمان و تغییر ارزش پول می‌تواند باعث ایجاد اختلاف درباره مبلغ قابل پرداخت شود. به همین دلیل، آشنایی با مفهوم مهریه به نرخ روز، نحوه محاسبه آن و مراحل قانونی مطالبه، اهمیت زیادی دارد.
بسیاری از زوجین تصور می‌کنند مبلغی که سال‌ها قبل در عقدنامه ثبت شده، همان مبلغی است که امروز باید پرداخت شود؛ در حالی که قانون برای حفظ ارزش واقعی مهریه‌های نقدی، سازوکار مشخصی در نظر گرفته است. در این مقاله، مهم‌ترین نکات مربوط به محاسبه و مطالبه مهریه به نرخ روز را بررسی می‌کنیم.
مهریه به نرخ روز یعنی چه؟
منظور از مهریه به نرخ روز، محاسبه مجدد ارزش مهریه‌ای است که به‌صورت وجه رایج کشور در عقدنامه ثبت شده و ارزش آن در طول سال‌ها تحت تأثیر تورم و تغییر قدرت خرید پول کاهش یافته است. قانون‌گذار برای جلوگیری از تضییع حقوق زوجه، در تبصره ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی مقرر کرده است که چنانچه مهریه وجه رایج باشد، مبلغ آن متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه بانک مرکزی محاسبه و پرداخت خواهد شد؛ مگر اینکه زوجین هنگام عقد به شکل دیگری توافق کرده باشند.
بنابراین ملاک پرداخت صرفاً عدد درج‌شده در سند ازدواج نیست و ارزش آن باید با شاخص‌های رسمی بانک مرکزی به‌روزرسانی شود. البته این قاعده فقط درباره مهریه‌هایی کاربرد دارد که به‌صورت وجه رایج تعیین شده‌اند و برای سکه، طلا، ملک یا سایر اموال، قواعد متفاوتی وجود دارد.
فرمول محاسبه مهریه به نرخ روز چگونه است؟
محاسبه مهریه نقدی بر اساس شاخص سالانه قیمت کالاها و خدمات مصرفی انجام می‌شود که هر سال از سوی بانک مرکزی اعلام می‌شود. فرمول کلی محاسبه به شکل زیر است:
ارزش روز مهریه = مبلغ اولیه مهریه × (شاخص سال قبل از پرداخت ÷ شاخص سال وقوع عقد)
در این فرمول، مبلغ اولیه همان میزان مهریه‌ای است که در سند ازدواج ثبت شده است. شاخص سال وقوع عقد از آخرین جدول معتبر شاخص‌های بانک مرکزی استخراج می‌شود و برای زمان پرداخت، مطابق مقررات اجرایی، شاخص سال قبل از پرداخت مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین در صورت فوت زوج، مطابق ماده ۳ آیین‌نامه اجرایی مربوط، تاریخ فوت مبنای محاسبه مهریه قرار می‌گیرد.
تفاوت محاسبه مهریه نقدی با مهریه سکه چیست؟
یکی از موضوعاتی که معمولاً هنگام مطالبه مهریه باعث ابهام می‌شود، تفاوت میان مهریه وجه رایج و مهریه سکه است. بسیاری از افراد تصور می‌کنند برای تمام مهریه‌ها باید از فرمول شاخص تورم بانک مرکزی استفاده شود؛ در حالی که این تصور صحیح نیست.
اگر مهریه در عقدنامه به‌صورت مبلغ مشخصی از وجه رایج کشور، مانند ریال یا تومان، ثبت شده باشد، محاسبه آن طبق شاخص سالانه بانک مرکزی انجام می‌شود. اما اگر مهریه به تعداد مشخصی سکه بهار آزادی تعیین شده باشد، اصل تعهد زوج پرداخت همان تعداد سکه است و ملاک اصلی، تعهد مندرج در عقدنامه و مشخصات سکه‌های تعیین‌شده است.
در مواردی نیز مهریه به‌صورت ترکیبی از وجه نقد، سکه یا اموال دیگر تعیین می‌شود. در این شرایط باید هر بخش از مهریه متناسب با ماهیت خود بررسی شود؛ برای مثال، مبلغ نقدی بر اساس شاخص قانونی و تعداد سکه بر اساس تعهد مربوط به سکه محاسبه خواهد شد.
مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت یا دادگاه خانواده
پس از مشخص شدن میزان مهریه، یکی از تصمیم‌های مهم، انتخاب مسیر قانونی برای مطالبه آن است. برای مطالبه مهریه مندرج در سند رسمی ازدواج، امکان استفاده از مسیر اجرای ثبت وجود دارد و زوجه همچنین می‌تواند از طریق دادگاه خانواده حقوق خود را پیگیری کند. انتخاب مسیر میان اجرای ثبت و دادگاه به شرایط پرونده بستگی دارد؛ پیگیری مهریه با وکیل در اصفهان معمولاً از همین نقطه شروع می‌شود.
مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت
از آنجا که سند ازدواج یک سند رسمی محسوب می‌شود، زوجه می‌تواند برای درخواست صدور اجراییه به دفترخانه تنظیم‌کننده سند ازدواج مراجعه کند. پس از صدور اجراییه، چنانچه زوج دارای اموال قابل توقیف مانند حساب بانکی، خودرو یا ملک باشد، زوجه می‌تواند با رعایت مقررات قانونی، درخواست توقیف این اموال را مطرح کند.
مطالبه مهریه از طریق دادگاه خانواده
روش دیگر، طرح دادخواست مطالبه مهریه در دادگاه خانواده است. دادگاه پس از بررسی مدارک و مستندات رسیدگی می‌کند و در صورت احراز شرایط قانونی، حکم مقتضی صادر خواهد کرد؛ پس از قطعی شدن حکم، پرونده برای اجرا به واحد اجرای احکام ارسال می‌شود.
مراحل مطالبه مهریه پس از صدور اجراییه
صدور اجراییه به معنای پایان فرآیند مطالبه مهریه نیست، بلکه آغاز مرحله اجرای قانونی تعهد محسوب می‌شود. در مرحله نخست، اجراییه مطابق تشریفات قانونی به زوج ابلاغ می‌شود و در صورت پرداخت نکردن مهریه، زوجه می‌تواند درخواست شناسایی و توقیف اموال متعلق به زوج را مطرح کند.
در این مرحله، اطلاعات مربوط به دارایی‌های قابل توقیف اهمیت زیادی دارد. حساب‌های بانکی، وسایل نقلیه، املاک ثبت‌شده و مطالبات زوج از اشخاص دیگر، در صورت احراز مالکیت و با رعایت مقررات مربوط، ممکن است برای وصول مهریه مورد استفاده قرار گیرند؛ البته برخی اموال بر اساس قانون در دسته مستثنیات دین قرار می‌گیرند و امکان توقیف آن‌ها وجود ندارد.
در صورت وجود اختلاف درباره مالکیت مال یا پرداخت قبلی مهریه، ممکن است رسیدگی قضایی ضرورت پیدا کند.
اعسار و تقسیط مهریه از سوی زوج چه شرایطی دارد؟
یکی از مسائل مهم در پرونده‌های مطالبه مهریه، ادعای ناتوانی مالی زوج است. ممکن است مرد توان پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد و به همین دلیل، درخواست اعسار و تقسیط بدهی را مطرح کند. اعسار به معنای ناتوانی شخص از پرداخت بدهی در شرایط قانونی است و دادگاه با توجه به مستندات، درآمد، دارایی‌ها، تعهدات مالی و شرایط زندگی فرد درباره آن تصمیم‌گیری می‌کند.
چنانچه اعسار زوج احراز شود، دادگاه ممکن است با تعیین پیش‌پرداخت و اقساط متناسب با وضعیت مالی او، شیوه پرداخت مهریه را مشخص کند. البته تقسیط به معنای از بین رفتن اصل حق زوجه نیست و تعهد پرداخت مهریه همچنان باقی خواهد ماند.
نکته مهم دیگر، ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده است. بر اساس این ماده، در مهریه‌هایی که هنگام وقوع عقد تا ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن تعیین شده‌اند، وصول مطابق مقررات قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی انجام می‌شود و اگر مهریه بیش از این میزان باشد، درباره مازاد، ملائت و توانایی مالی زوج ملاک پرداخت خواهد بود. بنابراین، برخلاف تصور رایج، ۱۱۰ سکه سقف تعیین یا مطالبه مهریه نیست.
چرا مشاوره با وکیل مهریه در اصفهان اهمیت دارد؟
پرونده‌های مهریه ممکن است در ظاهر ساده به نظر برسند، اما در عمل با مسائل حقوقی و اجرایی مختلفی همراه هستند. محاسبه اشتباه مهریه نقدی، انتخاب مسیر نامناسب برای مطالبه و ناآگاهی از نحوه توقیف اموال می‌تواند بر نتیجه پرونده تأثیر بگذارد.
مراجعه به وکیل متخصص در امور خانواده به بررسی دقیق سند ازدواج، تشخیص نوع مهریه و انتخاب مسیر قانونی متناسب با شرایط پرونده کمک می‌کند. در اصفهان نیز افرادی که قصد مطالبه مهریه یا دفاع در برابر آن را دارند، بهتر است پیش از شروع اقدامات قضایی یا ثبتی، شرایط خود را از نظر حقوقی بررسی کنند.
جمع‌بندی
مهریه به نرخ روز یکی از سازوکارهای قانونی برای حفظ ارزش مهریه‌های نقدی و جلوگیری از کاهش ارزش آن‌ها در اثر تورم است. طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، محاسبه این نوع مهریه با استفاده از شاخص‌های سالانه بانک مرکزی انجام می‌شود؛ در حالی که مهریه‌های سکه‌ای و سایر اموال، مقررات محاسباتی متفاوتی دارند.
برای مطالبه مهریه نیز باید میان اجرای ثبت و دادگاه خانواده، با توجه به شرایط پرونده و وضعیت مالی زوج، تصمیم مناسبی اتخاذ کرد. در نهایت، بررسی تخصصی پرونده و استفاده از راهنمایی حقوقی آگاه به قوانین خانواده، به زوجین کمک می‌کند تا با شناخت دقیق حقوق و تکالیف خود، مسیر قانونی مناسب‌تری را انتخاب کنند.